Upoznavanje sa istorijom

SPOMEN-CRKVA U CENTRU KRUPNJA, ZDANJE SA ČUDESNOM ISTORIJOM: 1941. godine na nju su Nemci BACILI BOMBU koja nije eksplodirala

Spomen-crkva Vaznesenja Gospodnjeg u Krupnju građevina je koja dominira centrom ovog grada u Zapadnoj Srbiji, u Rađevini.

Kameno zdanje podignuto je 1929., a osveštano 1932. godine, u čast vojnicima koji su položili svoje živote u bici na Mačkovom kamenu 1914. godine, a kosturnica sa ostacima poginulih vojnika, koja se nalazi u kripti crkve izazivaju strahopoštovanje.

U kosturnici se nalazi natpis „Vile će se grabit u vjekove da vam vence dostojne sapletu“, a unutra su izložene fotografije sa bojnog polja, venci, spomenici…
Najzanimljivija priča vezana za ovu crkvu stara je 77 godina: Nemci su 1941. početkom septembra, napali Krupanj, koji je bio jedan od prvih slobodnih gradova u Evropi u II Svetskom ratu, i dobili su naređenje da sve sruše i pobiju, u znak odmazde.
Ceo centar grada je bombardovan i srušen, a kamena crkva je, čudom, stajala neoštećena. Kad su građani prišli svetinji posle bombardovanja, imali su šta i da vide: ogromna nemačka bomba zarila se u zid oltara crkve, i nije eksplodirala.
Potpukovnik u penziji i odličan poznavalac istorije Dragan Grujić, za portal Mačva Sky Info priča o događajima iz tog vremena:
– Na ovom mestu se pre Drugog svetskog rata nalazila škola, možda ste mogli da zapazite gore onu zgradu sa onim velikim zvonom, 1941. godine kad je Krupanj oslobođen prvi put 4. septembra, bio je drugo naseljeno mesto u Srbiji koje je oslobođeno, posle Loznice. Usledila je odmazda. 342. Nemačka divizija kao kaznena ekspedicija je dobila naređenje da se Krupanj spali do temelja i da se svi stanovnici koji se zateknu u gradu streljaju. Međutim, najveći broj stanovnika je izbegao, tako da ono što su oni našli ovde oni su prikupili muškarce ovde uz zid škole, i streljali su ih.

Grujić je 1993. održao istorijski čas i stanovnici Krupnja su prvi put čuli o tim događajima. Prvi na spisku bio je Vojin Todorović koji je meštanin koji je streljan sa Karađorđevom zvezdom na grudima, a najmlađi je bio Živojilo Perić,14-ogodišnji šegrt koji je u čudu pitao Nemce „šta sam ja kome skrivio“? Kako kaže Grujić, jedan nemački oficir je sprečio da se tada streljaju žene i deca.

– Ideja je bila da se ova pešačka zona zatvori, i ono što mi sada imamo kao malo mesto, imamo pešačku zonu od 150 metara sa 10 spomen ploča i sa 3 spomenika kulture, to neka veća mesta nemaju što mi imamo – ponosno priča Grujić koji je te 1993. bio predsednik opštine Krupanj, i pokazuje spomen ploča Arčibaldu Rajsu, koji je inače počasni građanin Krupnja i sekretar odbora za izgradnju spomen crkve u znak sećanje na pale na Mačkovom kamenu.

 

Grujić nam je ispričao i kako je došlo do inicijative za podizanje Crkve svetog Vaznesenja Gospodnjeg

– Početkom 1926. godine na jednom narodnom skupu koji je bio tradicionalno na Mačkovom kamenu, građani Rađevine i Azbukovice su došli na ideju da se konačno oduže onima koji su pali na Mačkovom kamenu, pokrenuta je ta inicijativa, formiran je odbor, prvo na ovom mesnom nivou, a kasnije je formiran odbor za izgradnju spomen obeležja u Beogradu, na čijem čelu je bio predsednik skupštine Srbije, a sekretar je bio Arčibald Rajs. Kasnije je došlo do razdora građana kada se odlučivalo gde će da bude sama crkva, prvo se mislilo da bude građena na samom poprištu bitke na Mačkovom kamenu, međutim pošto je taj deo nenaseljen, onda se odlučilo da to bude ovde da se gradi u Krupnju, pošto je najveći deo borbenih dejstava izvođen baš na ovom prostoru teritorije opštine Krupanj. Tad su azbukovčani izašli iz tog odbora revoltirani tom odlukom i nisu nikada više ni učestvovali, a na samom poprištu je urađena spomen kapela.

Posle Prvog svetskog rata prikupljeni su posmrtni ostaci svih poginulih na tim prostorima i oni su u jednoj zajedničkoj grobnici. To je jedan primer odnosa Srba kao naroda i srpskih vojnika prema neprijatelju smrti, poštovan je neprijatelj kao i sopstveni vojnici. Ovde je samo jedan deo posmrtnih ostataka u spomen kosturnici koja je ovde ispod oltarskog dela, tako da je to jedinstven primer pored spomen kosturnice u Lazarevcu gde je isto tako urađeno i imamo jedan primer opet na Gučevu. Austrijanci su počeli 1915-1916. da grade spomenik na Gučevu u znak odavanja priznanja srpskom vojniku samo smo mi taj spomenik posle završetka rata sa svojim simbolima obeležili i tu se nalaze isto posmrtni ostaci austrougarskih i srpskih vojnika.

Grujić priča da je identifikacija vojnika, da li su srpski ili austrougarski, rađena prema veličini rupe u lobanji:

– Moguće je prepoznati neke lobanje zato što je različit kalibar oružja bio u srpskoj i austrougarskoj vojsci. Veći metak je bio kod Austrijanaca, a naš je bio nešto manji. Posebno su u tim borbama, na Mačkovom kamenu, Austrijanci prvi put upotrebili dum-dum municiju. Svedočila je Nadežda Petrović, naša slikarka, koja je bila u tim borbama i kao bolničarka na Mačkovom kamenu i ona je ostavila ta baš originalna svedočenja o tim strašnim ranama, kada je ona tešila vojnika, kojima je dum-dum metak otkinuo ruku, ona je plakala a oni su je tešili da će biti bolje…

Inače, u senci velike spomen-crkve u Krupnju nalazi se i stara crkva iz 1842. godine, koja takođe krije interesantne priče.

Nju je kralj Petar posetio 1904. godine, neposredno posle krunisanja i u znak sećanja na taj događaj na staroj crkvi nalazi spomen ploča kralju Petru, a kralj Aleksandar je posetio Krupanj neposredno pre smrti, pred odlazak u Marsej, 1934. godine, i tu se nalazi spomen ploča kralju Aleksandru.

Stara crkva je, inače, priča Grujić, u vreme boja na Mačkovom kamenu bila jedno od glavnih previjališta. Danas služi za paljenje sveća i za smrtne slučajeve i opela.

Grujić nam priča i o gradnji nove crkve:

– Projektant je bio naš proslavljeni arhitekta Momir Korunović i kao što se vidi to je jedno lepo arhitektonsko zdanje, crkva je građena materijalom koji je vađen ispod samog Mačkovog kamena. Tu se radi o granodioritu, ja sam imao prilike da kažem od granita, onda mi je jedan prijatelj rekao: Dragane to je granodiorit. Inače, veoma interesantno arhitektonsko rešenje. Prvobitno fresko slikarstvo je naš proslavljeni slikar Nastasijević uradio, međutim te su freske za 100 godina propale, tako da je Goran Janićijević, profesor akademije za fresko slikarstvo i ikonipisanje srpske pravoslavne crkve 2014. godine obnovio ovo i ono nešto što je interesantno nigde, ja bar nisam imao prilike da vidim, da je kao arhitektonsko rešenje Momir Kurunović oltarski deo radio od armiranog betona – kaže naš sagovornik. 

Upravo ovaj detalj je, priča Grujić, povezan sa pričom o nemačkoj bombi.

– 1941. godine bomba je pala na oltarski deo, međutim nije eksplodirala nego je mehanički svojom težinom i udarom zarušila taj oltarski deo, ali minimalno, baš zahvaljujući što je bio od armiranog betona – priča Grujić. 

Inače, luster u Crkvi je urađen od municije, sablji, bajoneta, to je dar Zavoda za izradu oružja iz Kragujevca. Crkva je građena od kamena, i dosta je hladna u zimskom periodu, pa je od Srbina koji ima kamenolom u Kini, dobijen pod sa podnim grejanjem, tako da je i u zimskom periodu izuzetno prijatno.

 

Sadržaj je deo projekta „Krupanj – svetionik kulture“ koji je sufinansirala opština Krupanj.

 

(Mačva Sky Info)